SONG HÀNH VÀ ĐỐI THOẠI – MỘT KHÔNG GIAN VĂN CHƯƠNG MỞ

Bài đăng trên báo Văn nghệ, tháng 10/2018 

Sự phát triển của đời sống văn học, là tất cả những gì người đọc, người viết, nhà nghiên cứu, nhà phê bình mong đợi. Nếu có một không gian mà ở đó chúng ta được ngồi lại cùng nhau mổ xẻ, phân tích và trao đổi về những vấn đề liên quan đến sáng tác và phê bình, hẳn sẽ có nhiều gợi mở thú vị. Trong cuộc mọi giao lưu cần một người dẫn chuyện hiểu biết, khách quan và khéo léo, biết khơi ra những vấn đề cần khơi, biết phản biện lại những vấn đề cần làm sáng tỏ, biết kết nối người này với người kia trao đổi cùng nhau. Có thể nói, trong cuốn sách Song hành và đối thoại (*) của mình, nhà phê bình Hoàng Đăng Khoa đã làm tốt cả vai trò tạo ra một không gian trò chuyện văn học lẫn vai trò người dẫn chuyện.

Cuốn sách là tập hợp những cuộc trò chuyện văn chương, của riêng tác giả với những nhà phê bình, nhà nghiên cứu, người viết, người dịch, ở nhiều lĩnh vực và nhiều độ tuổi khác nhau. Mỗi cuộc gặp gỡ thường bắt đầu từ một quyển sách mới xuất bản rồi tiến đến những đề tài như kinh nghiệm viết và những vấn đề chuyên sâu cần bàn luận trong nghề. Người đọc sách có thể nhặt từ trong mỗi cuộc trao đổi đó một vài ý tưởng, và khi xếp lại ta thấy được một bức tranh tổng thể về đời sống văn học Việt Nam đương đại.

images620196_anh4
Nhà phê bình Hoàng Đăng Khoa

Như trên đã nói, một cuộc đối thoại thành công có vai trò quan trọng của người gợi chuyện. Hoàng Đăng Khoa hẳn đã nghiên cứu kỹ nhân vật của mình cho từng buổi gặp, cùng với vốn đọc sách sâu rộng và những vấn đề đã trăn trở sẵn của một người chuyên làm nghiên cứu phê bình, anh đã đưa ra những câu hỏi đắt giá dẫn dắt người đối diện mở ra những khoảng trời kiến thức.

Đó là những câu hỏi xoay quanh các vấn đề như: Giá trị và tính nhân văn của văn học hậu hiện đại, nhận diện về phê bình văn học trẻ, văn chương hư cấu và văn chương tự ăn mình, văn chương có ích gì, văn chương cần cho ai, tư cách và tiếng nói tri thức của nhà văn cũng như tư cách và tiếng nói tri thức của nhà phê bình, khuynh hướng nữ quyền và định vị tiểu thuyết nữ Việt Nam đương đại, cái chết của dân tộc tính, “”cái tôi khá thể” và “cái tôi bản thể” trong thơ, nội dung hay cách kể quan trọng trong một sáng tác, tiếng cười trong văn học, sự bùng nổ của cái “tôi” hay là “độ không của lối viết”, xuất khẩu văn chương Việt ra thế giới, “chủ nghĩa luận đề” và “chủ nghĩa minh họa trong văn chương”, bàn về tiểu thuyết lịch sử, bàn về văn học thị trường, bàn về văn chương mạng, bàn về cái gọi là văn học đề tài, sự tiếp nhận của nhà văn trước sự khen chê của nhà phê bình, đâu là những biểu hiện cực đoan trong sáng tác và phê bình văn học, quốc tịch của nhà văn…

Người đặt ra câu hỏi phỏng vấn đã hay, cùng lúc người trả lời đưa ra nhiều lập luận và quan điểm phong phú, khiến cho cuốn Song hành và đối thoại có sức nặng về hàm lượng kiến thức và sự gợi mở vấn đề. Người đọc sẽ thích và gạch chân ở những đoạn nhân vật trả lời hay, nhưng đồng thời người đọc, ở vị trí người đọc, người viết hay nhà phê bình đều cùng tự can dự ngầm vào những cuộc trò chuyện, đều tự có những câu trả lời của mình cho những câu hỏi đó. Dưới đây là một trong những nhận định và một vài cuộc trao đổi thú vị từ trong cuốn sách:

Tiến sĩ Phan Tuấn Anh cho rằng: “Giá trị nhân văn của văn học hiện đại nhìn từ trường hợp G.G.Marquez là đi tìm chỗ đứng định vị cho mỗi cá nhân trong dòng chảy của lịch sử và thời đại. Nó miêu tả vẻ đẹp, nỗi đau, bi kịch và cả sự sa đọa, khoái lạc – niềm ân sủng của Thượng đế – một cách giản dị và chân thành nhất. Bằng cách đồng hiện, chồng lớp mỗi cá nhân vào cái khuôn diện của gia đình, đồng họ và tộc loại, văn học hậu hiện đại đã phát hiện ra con người với tư cách là những cá nhân độc lập, nhưng đòng thời cũng là sản phẩm thiết yếu của sự di truyền huyết thống, của môi sinh môi trường mà họ thuộc về.”

Còn bàn về phê bình, ý kiến của Tiến sĩ Đoàn Ánh Dương đưa ra quan điểm: “Cẩu thả trong văn chương cũng giống như độc quyền trong nghiên cứu, nếu cẩu thả nâng cấp sự bất lương lên mức đê tiện thì độc quyền cũng nâng cấp sự lố bịch lên mức đê tiện như thế. Phê bình với tôi khong phải là khen chê, mà chỉ là trình bày một cách đọc. Nói cách khác, phê bình là sự triển diễn đời sống của sinh thể văn học khởi đi từ nơi mà nhà văn dừng lại, cung cấp cho nó đời sống khác trong không gian khác, trong cuộc chạy tiếp sức không cùng nhằm phám phá chiều sâu ẩn mật của hiện hữu con người.”

Tiến sĩ Trần Huyền Sâm lại đưa ra nhiều nhận định về tính nữ trong các tác phẩm, như “muốn sống tự do, viết tự do, trước hết người phụ nữ phải thoát ra khỏi những luân lý định sẵn” hoặc “kinh nghiệm y học và trải nghiệm giới tính nữ khiến cho lối viết của một số nhà văn nữ trở nên độc đáo, khác biệt so với nam giới.”

download (1)
Nhà văn Đặng Thiều Quang

Nhà văn Đặng Thiều Quang có lối trò chuyện thoải mái, khoáng đạt, đưa ra nhiều triết lý nhân sinh về cuộc đời anh gửi gắm trong tác phẩm, về “hành trình kiếm tìm bản ngã, dấn thân, đấu tranh và tự đấu tranh của các nhân vật”, cũng như kinh nghiệm “kích hoạt, tiếp thêm cảm hứng sống cho người đọc” của nhà văn. Còn cuộc trò chuyện với nhà thơ Nguyễn Thị Thùy Linh lại đưa ra một bầu trời nội tâm đầy nữ tính, hé mở những điều sâu kín ẩn trong tâm hồn của một nhà thơ, được giãi bày lại bằng ngôn từ gợi mở, nhiều hình ảnh, một cách dịu dàng và đằm thắm.

Cuộc đối thoại với nhà phê bình Đoàn Cầm Thi mang lại nhiều kiến thức bổ ích. Không chỉ đặt những câu hỏi gợi mở, Hoàng Đăng Khoa cũng không ngần ngại tranh biện, trích dẫn, lập luận. Nhà phê bình Đoàn Cầm Thi đưa ra quan điểm về tự truyện hư cấu, cách đọc của một nhà phê bình, phân tích bản thảo…và những giá trị cơ bản nhất của văn chương.

phung-gia-the
Tiến sĩ Phùng Gia Thế

Trong cuộc trò chuyện cuối cùng của quyển sách, Tiến sĩ Phùng Gia Thế cũng để lại nhiều suy ngẫm cho người đọc bằng một lời nhận định làm nên cái kết rất duyên: “Việc coi nhẹ phê bình không chỉ là chuyện của một số người sáng tác mà còn xuất phát từ trình độ ý thức về văn học của những người cầm bút của cả thời đại nói chung. Phê bình hiển nhiên có nhiều thể loại, mỗi thể loại có những chức năng riêng. Cá nhân tôi luôn tâm niệm, phê bình phải là tiếng nói song hành và đối thoại với đời sống văn học.”

Với tư cách là một nhà phê bình đã đào sâu những cuốn sách của đồng nghiệp mình, Hoàng Đăng Khoa cũng không ngần ngại đưa ra những nhận định khách quan khi trò chuyện. Đồng thời, khi đặt ra câu hỏi, anh chủ động cài cắm vào rất nhiều kiến thức bổ ích mà anh đã tích lũy được. Nhà phê bình Đoàn Cầm Thi có nhận định về cuốn sách là: ” Trong những cuộc đối thoại, Hoàng Đăng Khoa thường mời thêm Bakhtine, Barthes, Foucaul, Beauvoir…không phải để các cụ ngồi chơi xơi nước mà cùng tham gia vào những hổi trận mới của văn chương Việt.” Không những chỉ trích dẫn lời các nhà văn nổi tiếng từ sách để dùng để lập luận, anh cũng manh nha làm những cuộc giao lưu ngắn của những người trong nghề với nhau, bằng cách đưa ra nhận định của người này đưa cho người khác và để chờ những quan điểm từ một góc nhìn khác hoặc những phản biện khi cần thiết. Cũng có khi cùng một câu hỏi, anh đưa cho nhiều người khác nhau để vấn đề được mở rộng hay đào sâu hơn.

doan-cam-thi
Nhà phê bình Đoàn Cầm Thi

Có thể nói, cuốn Song hành và đối thoại là một quyển sách dã khơi gợi nhiều vấn đề trong đời sống văn chương mà cả người viết lẫn người phê bình đều muốn tìm đọc, Trong tương lai, người dẫn chuyện Hoàng Đăng Khoa hoàn toàn có thể tạo ra những cuộc trao đổi chuyên sâu, không chỉ theo từng nhân vật được phỏng vấn mà theo từng những luận điểm; không chỉ tay đôi mà tay ba hoặc một nhóm những nhà nghiên cứu, nhà phê bình, người viết và người đọc. Văn chương có nhiều con đường, và ở trong những không gian văn chương mở như Hoàng Đăng Khoa tạo ra, những người vốn chỉ quen một mình đối diện trước trang giấy trắng, sẽ có dịp va chạm và giao lưu, để có một cái nhìn tổng thể và sâu sắc hơn về đời sống văn học Việt Nam đương đại.

Sơn Ca

(*) Song hành và đối thoại, tác giả Hoàng Đăng Khoa, nhà xuất bản tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2018.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s